Ongemak: waarom het vermijden ervan juist belemmert

Ongemak is een universeel verschijnsel in werk en leven. Of het nu gaat om een interventie die niet landt tijdens een coaching, een gesprek over diversiteit dat moeizaam verloopt, of een verandertraject dat weerstand oproept: momenten van onbehagen maken deel uit van elke professionele praktijk. Toch hebben we de neiging dit ongemak te vermijden of snel weg te poetsen. Precies daarin schuilt een gemiste kans.

Want ongemak markeert vaak het moment waarop werkelijke ontwikkeling begint. Het signaleert dat bestaande patronen niet meer volstaan, dat vertrouwde antwoorden tekortschieten. In plaats van ongemak als probleem te zien, kunnen we het beschouwen als kompas: het wijst naar wat aandacht vraagt, wat nog niet is opgelost, wat ruimte claimt in het gesprek.

De middenpositie: anders kijken naar ongemak

Wanneer een coach merkt dat zijn interventie niet aansluit, of een trainer voelt dat de groep weerstand biedt, ontstaat vaak een krampachtige reactie. Harder duwen om toch het gewenste effect te bereiken, of juist afstand nemen en de situatie maar laten waaien. Beide reacties zijn begrijpelijk, maar weinig vruchtbaar.

René Meijer beschrijft in Omgaan met ongemak in coaching en training de middenpositie als een bewuste, open houding waarbij je contact maakt met je eigen gevoelens én met wat de situatie vraagt. Het is geen slap compromis, maar een afgewogen positie van waaruit je het ongemak waarneemt en vervolgens een keuze maakt. Die keuze is niet altijd de juiste, maar komt voort uit verbinding in plaats van krampachtigheid.

Wat dit perspectief zo waardevol maakt, is de erkenning dat niet-weten bij het vak hoort. De begeleider die durft te zeggen 'ik weet het even niet' en de groep uitnodigt mee te denken, getuigt van senioriteit. Dat kan alleen als je stevig in je schoenen staat, zonder de druk te voelen dat je altijd moet presteren.

Onzekerheid als vertrekpunt

Ongemak en onzekerheid lopen vaak samen op. We willen graag controle, voorspelbaarheid, vastigheid. Maar de werkelijkheid is veranderlijk en complex. Vraagstukken rond armoede, klimaat of organisatieverandering laten zich niet vangen in eenvoudige oorzaak-gevolgketens. Toch blijven we zoeken naar dé oplossing, het ultieme antwoord.

Marian Timmermans en Willem de Vos tonen in Weetnietkunde aan dat niet-weten een vruchtbaar uitgangspunt kan zijn. Het schept ruimte om te experimenteren, aan te modderen, te zoeken zonder grote prestatiedruk. Die houding staat haaks op de maakbaarheidsillusie die nog altijd veel denken over organisaties beheerst.

In een wereld waarin feiten dreigen te verworden tot 'ook maar een mening', is het des te belangrijker om de complexiteit onder ogen te zien. Dat vraagt om een houding van nieuwsgierigheid in plaats van oordeel, van onderzoeken in plaats van concluderen.

Ongemak als motor voor vernieuwing

In organisaties fungeert ongemak vaak als signaal dat het bestaande businessmodel onder druk staat. Een knellend gevoel dat aanzet tot actie, vergelijkbaar met een kreeft die zijn te klein geworden pantser moet afwerpen om te kunnen groeien. Die metafoor is geen toevallige keuze.

Dorien van der Heijden, Sven Turnhout en Yousri Mandour leggen in De strategie van de Kreeft uit dat er geen duurzame sluiproute weg van het ongemak bestaat. Echte vernieuwing vraagt om het omarmen van dit gevoel, niet om het te verdoven of weg te redeneren. Organisaties die dit begrijpen, zijn beter toegerust om te reageren op externe kansen en interne ontwikkelingen.

De sociale dimensie van ongemak

Niet alle ongemak is van dezelfde orde. Voor sommigen is een gesprek slechts ongemakkelijk, voor anderen is het regelrecht onveilig vanwege mogelijke consequenties. Macht en privilege bepalen in sterke mate wie zich comfortabel kan uitspreken en wie niet.

Taha Riani stelt in Kan ik dat nog wel zeggen? dat iedereen dit ongemak ervaart, en dat we er juist open over moeten praten. Door het gevoel te benoemen in plaats van te negeren, ontstaat ruimte voor werkelijk contact.

Ook Merijn de Boer beschrijft in Het Surinamedagboek hoe zowel fysieke als sociale ongemakken deel uitmaken van menselijke ervaring. Het zijn geen incidenten, maar inherent aan ontmoeting en beweging.

Ongemak in transitie en verandering

Wie verandering begeleidt, weet dat ongemak onvermijdelijk is. Niet alleen voor degenen die veranderen, maar ook voor de begeleider zelf. Transities zijn per definitie periodes waarin het oude niet meer werkt en het nieuwe nog niet is uitgekristalliseerd. Die tussenruimte is onzeker en oncomfortabel.

Jakob van Wielink, Leo Wilhelm en Riet Fiddelaers-Jaspers tonen in Taal van Transitie dat duurzame verandering vraagt om het verdragen van ongemak. Niet om er doorheen te jagen of het weg te masseren, maar om erbij te blijven en te onderzoeken wat het vraagt.

Die houding vraagt moed en geduld. Het vraagt ook zelfcompassie: de bereidheid jezelf niet op je kop te geven als het even niet lukt om 'zen' te blijven. Ongemak hoort erbij, en komt steeds weer terug. De kunst is om het te blijven zien als kompas in plaats van als probleem.

Ruimte voor het ongemakkelijke

De boeken en inzichten op deze pagina wijzen een gezamenlijke richting: ongemak verdient erkenning in plaats van vermijding. Of het nu gaat om de coach die even de draad kwijt is, de organisatie die voelt dat het bestaande model niet meer volstaat, of het gesprek over inclusie dat moeizaam verloopt – het ongemak markeert een grens, een spanningsveld, een zoekgebied.

Door dit ongemak serieus te nemen zonder erin te verdrinken, ontstaat bewegingsruimte. Door het te onderzoeken in plaats van weg te drukken, wordt zichtbaar wat werkelijk speelt. En door het te delen in plaats van te verhullen, ontstaat verbinding.

Dat maakt werken met ongemak niet eenvoudig, maar wel zinvol. Het vraagt een houding van nieuwsgierigheid, geduld en zelfcompassie. Een houding die accepteert dat niet alles maakbaar is, dat niet elk antwoord voorhanden is, dat zoeken bij het vak hoort. Vanuit die houding kan ongemak doen waarvoor het bedoeld is: wijzen naar wat aandacht vraagt, naar waar groei mogelijk is, naar wat nog te ontdekken valt.