Toetsen in het onderwijs

Toetsen vormen een onmisbaar instrument in het onderwijs. Ze helpen docenten en leerlingen te bepalen waar ze staan, wat er al is geleerd en welke stappen nog gezet moeten worden. Maar het landschap van toetsing is de afgelopen decennia drastisch veranderd. Van simpele kennistoetsen zijn we geëvolueerd naar complexe beoordelingsvormen waarbij formatief en summatief toetsen, technologie en zelfreflectie een rol spelen. Tegelijkertijd groeit de kritiek op een toetscultuur waarin cijfers en ranglijsten soms belangrijker lijken dan leren zelf.

Wat maakt een goede toets? Wanneer helpen toetsen het leren vooruit en wanneer staan ze het juist in de weg? En hoe blijven we als docenten en scholen eigenaar van het toetsproces, zonder te verdrinken in cijferfetisjisme?

Formatief versus summatief toetsen

Een van de belangrijkste onderscheidingen in de wereld van toetsing is die tussen formatief en summatief toetsen. Summatieve toetsen hebben als doel om vast te stellen of leerdoelen zijn behaald: denk aan eindexamens of grote toetsen die bepalen of een leerling overgaat. Formatieve toetsen daarentegen zijn bedoeld om het leren te bevorderen. Ze geven tussentijds inzicht in waar leerlingen staan en welke begeleiding zij nog nodig hebben.

Waar summatieve toetsing vaak leidt tot een cultuur van presteren en vergelijken, biedt formatieve toetsing ruimte voor groei en ontwikkeling. Het onderscheid is echter niet altijd scherp: moderne ontwikkelingen laten zien dat beide functies elkaar kunnen versterken.

Toetsen in verschillende onderwijscontexten

Toetsing speelt in alle onderwijslagen een cruciale rol, maar de uitdagingen verschillen. In het voortgezet onderwijs gaat het vaak om het combineren van formatieve feedback met eindexamens. In het hoger onderwijs komt daar de vraag bij hoe je authentieke toetsvormen inzet die aansluiten bij de beroepspraktijk.

Ook in het hoger onderwijs werken experts als Desirée Joosten-ten Brinke, Anneke Bax, Kelly Beekman en Tamara van Schilt-Mol aan de kwaliteit van toetsen en beoordelen. Hun onderzoek richt zich op de balans tussen formatieve en summatieve functies, technologieondersteund toetsen en het bevorderen van zelfregulatievaardigheden bij studenten.

Kwaliteit en constructie van toetsen

Een goede toets is meer dan een reeks vragen. Het vraagt om zorgvuldig ontwerp: heldere leerdoelen, valide vragen die echt meten wat ze beogen te meten, en een vorm die aansluit bij wat je wilt toetsen. Daarbij maakt het verschil of je werkt met gesloten vragen, open vragen of opdrachten.

Naast inhoudelijke kwaliteit speelt ook de toetsbekwaamheid van docenten een rol. Wie toetsen construeert, moet niet alleen vakinhoudelijk deskundig zijn, maar ook didactisch en methodisch onderlegd. Dat vraagt om voortdurende professionalisering.

Toetsen als leermoment

Toetsen kunnen niet alleen meten wat leerlingen weten, maar ook helpen bij het leren zelf. Als leerlingen begrijpen hoe ze zich moeten voorbereiden, wat er van hen wordt verwacht en hoe ze feedback kunnen gebruiken, wordt een toets een krachtig leermiddel.

Zelfreflectie en het vermogen om van fouten te leren zijn essentieel. Wanneer leerlingen niet alleen weten wat hun cijfer is, maar ook begrijpen waaróm ze bepaalde antwoorden goed of fout hadden, groeit hun inzicht. Dat vraagt van docenten dat ze verder kijken dan cijfers alleen en ruimte geven voor gesprek en verbetering.

Assessments: van selectie tot ontwikkeling

Naast klassieke toetsen kennen we ook assessments: uitgebreide beoordelingsmethoden waarbij meerdere instrumenten worden gecombineerd. Assessments worden vooral ingezet bij werving en selectie, maar ook om talenten en ontwikkelpunten in kaart te brengen.

Ook hier geldt: een goed assessment is meer dan een reeks testen. Het vraagt om valide instrumenten, getrainde beoordelaars en een heldere relatie tussen wat je meet en de functie of rol die centraal staat. Assessments kunnen waardevolle inzichten opleveren, maar alleen als ze zorgvuldig worden ontworpen en uitgevoerd.

Kritische geluiden: de becijferde samenleving

Tegenover het enthousiasme voor toetsen en meten staat een groeiende groep critici die waarschuwt voor de keerzijden. Cijfers en ranglijsten zijn niet neutraal: ze beïnvloeden ons gedrag, sturen onderwijsprocessen en kunnen zelfs leiden tot ongewenste effecten als 'teaching to the test'.

Wanneer scholen gegijzeld worden door de druk van summatieve toetsing, ontstaat er een cultuur waarin presteren belangrijker wordt dan leren. Leerlingen ontwikkelen een fixed mindset in plaats van een growth mindset. En docenten voelen zich niet meer serieus genomen als professional, maar gereduceerd tot testuitvoerders.

Naar een gezonde toetscultuur

Toetsen zijn waardevol, maar vragen om behoedzaamheid. Een gezonde toetscultuur kenmerkt zich door bewuste keuzes: wat willen we bereiken met toetsing? Welke instrumenten passen daarbij? En hoe zorgen we ervoor dat toetsen leren ondersteunen in plaats van belemmeren?

Dat vraagt om balans. Tussen formatief en summatief. Tussen cijfers en feedback. Tussen meten en vertrouwen. Docenten die zich verdiepen in de kwaliteit van hun toetsen, die samenwerken met leerlingen en collega's, en die kritisch nadenken over de effecten van toetsing, leggen de basis voor onderwijs waarin zowel prestaties als ontwikkeling tellen.

Conclusie: toetsen met visie

Toetsen zijn een krachtig instrument, maar alleen als we ze bewust en doordacht inzetten. De boeken en artikelen op dit terrein laten zien dat er geen eenvoudige recepten zijn. Elke context vraagt om maatwerk: wat werkt in het basisonderwijs is anders dan in het hoger onderwijs, en wat geschikt is voor kennistoetsing past niet bij het beoordelen van vaardigheden.

Tegelijkertijd zijn er principes die altijd gelden. Formuleer heldere leerdoelen. Zorg voor valide en betrouwbare instrumenten. Geef leerlingen bruikbare feedback. Wissel formatief en summatief toetsen af. En blijf kritisch: laat cijfers niet het onderwijs overnemen, maar houd vast aan wat écht belangrijk is.

Toetsen met visie betekent dat we de moed hebben om verder te kijken dan ranglijsten en gemiddeldes. Het betekent dat we investeren in de toetsbekwaamheid van docenten en de feedbackgeletterdheid van leerlingen. En het betekent dat we durven te erkennen dat niet alles wat telt, geteld kan worden.