Victim blaming: wanneer slachtoffers de schuld krijgen

Victim blaming is een destructief patroon waarbij slachtoffers van geweld of grensoverschrijdend gedrag de schuld krijgen van wat hen is overkomen. In plaats van de dader ter verantwoording te roepen, verschuift de aandacht naar het gedrag van het slachtoffer: wat had je aan, waarom ging je daar heen, waarom heb je niet eerder iets gezegd? Deze vragen lijken misschien op zoek naar begrip, maar hebben een verwoestende impact. Ze leggen de verantwoordelijkheid bij de verkeerde partij en verdubbelen de pijn van slachtoffers.

Victim blaming doet zich voor in talloze contexten: bij seksueel geweld, huiselijk geweld, pesten op het werk, en zelfs bij armoede en verslaving. Het mechanisme is telkens hetzelfde: door het slachtoffer verantwoordelijk te houden, hoeven we niet te kijken naar de structurele problemen die geweld mogelijk maken. We hoeven niet te erkennen dat dit ook ons had kunnen overkomen.

Het mechanisme achter victim blaming

Waarom geven we zo gemakkelijk slachtoffers de schuld? Achter victim blaming schuilt een menselijke reflex: de behoefte aan controle en voorspelbaarheid. Door te denken dat het slachtoffer 'iets verkeerd deed', houden we onszelf voor dat dit ons niet zal overkomen – zolang wij maar 'alles goed doen'. Deze illusie van controle geeft een vals gevoel van veiligheid.

Daarnaast speelt de fundamentele attributiefout een rol: we zijn geneigd het gedrag van anderen toe te schrijven aan hun persoonlijkheid of karakter, terwijl we bij onszelf eerder wijzen op externe omstandigheden. Bij slachtoffers leidt dit tot vragen als 'waarom bleef ze bij hem?' in plaats van 'waarom mishandelde hij haar?'

De psychologie van schuld en schaamte

Victim blaming werkt twee kanten op: het beïnvloedt zowel de houding van de omgeving als het gevoel van het slachtoffer zelf. Slachtoffers beginnen vaak zichzelf de schuld te geven, wat leidt tot intense schaamte en isolatie. Deze geïnternaliseerde schuld kan erger zijn dan het oorspronkelijke trauma.

Het onderscheid tussen schuld en schaamte is cruciaal: schuld gaat over wat je doet, schaamte over wie je bent. Victim blaming transformeert een gebeurtenis (iets wat je overkwam) in een identiteit (iets wat jou definieert). Slachtoffers worden gedefinieerd door hun trauma in plaats van erkend in hun veerkracht.

Systemische patronen: de cultuur van victim blaming

Victim blaming is geen individueel falen, maar een cultureel patroon. In organisaties zien we dit terug in de rotte-appel-aanpak: één dader wordt verwijderd, terwijl de cultuur die het gedrag mogelijk maakte intact blijft. Omstanders, leidinggevenden en systemen die wegkeken of actief bijdroegen aan een onveilige omgeving, blijven buiten schot.

Deze systemische benadering is cruciaal. Als we alleen naar individuele daders en slachtoffers kijken, missen we de bredere structuren die geweld mogelijk maken: machtsverhoudingen, zwakke klachtenprocedures, angstculturen waarin mensen hun mond niet durven opendoen.

Van beschuldigen naar verantwoordelijkheid nemen

Het alternatief voor victim blaming is niet het ontslaan van alle verantwoordelijkheid. Het gaat erom de verantwoordelijkheid bij de juiste partij te leggen: bij daders, en bij systemen die geweld faciliteren. Dit betekent ook dat we moeten durven kijken naar onze eigen rol als omstanders.

In organisaties vraagt dit om een fundamentele verschuiving: van het focussen op wat slachtoffers hadden kunnen doen, naar het creëren van omgevingen waarin grensoverschrijdend gedrag niet wordt getolereerd. Van vragen waarom slachtoffers niet eerder iets zeiden, naar het begrijpen waarom zij niet durfden te spreken.

Naar een cultuur van erkenning

Victim blaming doorbreken vraagt moed en zelfreflectie. Het vraagt dat we onze reflexmatige reacties onderzoeken: waarom stellen we bepaalde vragen aan slachtoffers? Wiens belangen dienen die vragen eigenlijk? En zijn we bereid om te kijken naar de ongemakkelijke waarheid dat geweld niet wordt veroorzaakt door het gedrag van slachtoffers, maar door bewuste keuzes van daders?

Een cultuur zonder victim blaming is een cultuur waarin slachtoffers worden geloofd, gesteund en serieus genomen. Waarin de vraag niet is 'wat deed jij verkeerd?' maar 'wat heb je nodig om te herstellen?' En waarin we collectief verantwoordelijkheid nemen voor het creëren van omgevingen waarin iedereen veilig kan zijn.

De literatuur over dit onderwerp biedt niet alleen analyse, maar ook hoop: verandering is mogelijk. Door bewustwording, door systemische aanpassingen, en door de moed om slachtoffers te geloven in plaats van te beschuldigen. Dat begint bij het herkennen van victim blaming – en de bewuste keuze om het anders te doen.